'Hayır' demek bir ilişkiyi neden bozmaz, çoğu zaman onarır?

Bir arkadaş hafta sonu için plan teklif etti, sen yorgundun, “tamam” dedin. Şefin ek bir iş istedi, takvimde yer yoktu, “olur” dedin. Sevgilin gitmek istemediğin bir buluşmayı önerdi, “neden olmasın” dedin. Yatağa girdiğinde içinde adını koyamadığın bir sıkıntı var.

Belki sorun “iyi insan” olmak değil. Belki sorun, hayır demeyi unutmuş olmak.

Atılganlık: agresiflikle karıştırılan eski bir beceri

Psikolojide bu meseleye verilen isim atılganlık (assertiveness): kendi isteklerini, sınırlarını ve duygularını karşı tarafı ezmeden, açıkça ifade etmek. Spektrumun bir ucunda pasif olmak var (“ben fark etmez, sen seç”), öbür ucunda agresiflik (“ne demek hayır, anlamadın galiba”). Atılganlık ikisinin de değil, ortadaki ses.

Speed, Goldstein ve Goldfried’in 2018’de Clinical Psychology: Science and Practice dergisinde yayımladığı derlemenin altı çizdiği bir nokta var: atılganlık eğitimi 1960’lardan beri klinik psikolojinin elindeki araçlardan biri, ama son yıllarda görece unutulmuş durumda. Buna rağmen sosyal kaygıdan depresif belirtilere, ilişkisel zorluklardan iş yerindeki gerginliklere kadar pek çok alanda işe yaradığına dair önemli bir literatür birikmiş.

Bugün DBT’nin “kişilerarası etkililik” modülünde, bilişsel-davranışçı terapide, davranışsal aktivasyonda farklı isimlerle ama hep bu beceri çalışılıyor. Çünkü görünüşte küçük bir şey, aslında ilişkilerin altyapısını değiştiren bir şey.

“Hayır” cümleyi değil, ilişkiyi netleştirir

Burada sezgiye ters gelen kısım şu: çoğumuz “hayır” deyince ilişkinin zarar göreceğini düşünür. Oysa olan tersi olabilir. Sürekli “evet” diyen biri, karşı tarafa gerçek kendisini değil, idealize ettiği bir versiyonu sunar. Bir süre sonra ilişki, hiç var olmayan biriyle yapılıyor olur.

Kurgusal bir örnek: diyelim ki Defne, sevgilisi her hafta sonu kalabalık bir ev buluşmasına gitmek istediği için “tabii ki” dedi — beş ay üst üste. Altıncı ayda artık o buluşmalara öfkeyle gidiyordu, sonrasında küçük tartışmalar çıkıyordu, ama hâlâ sebebini söylemiyordu. Sonunda “ben aslında çoğu hafta evde kalmak istiyorum” cümlesini kurabildiğinde, sevgilisinin tepkisi onu şaşırttı: “Niye daha önce söylemedin?”

Hayır demek burada bir red değildi, bir bilgi idi. İlişkinin sınırlarını yeniden çiziyordu — kapatmıyordu.

Beceri olarak hayır

Atılganlık literatürünün güzel haberi şu: bu doğuştan olan bir özellik değil, öğrenilebilir bir beceri. Küçük dozlarda başlamak işe yarıyor: “Bunu birkaç saat düşünüp döneceğim” demek, ya da “bu hafta zor, bir sonrakine bakalım” demek. Cümle agresif olmak zorunda değil; sadece net olması yetiyor.

Ve bu becerinin asıl ödülü kısa vadeli değil. Kısa vadede biri darılabilir, hava bir an gerilebilir. Uzun vadede ise ilişkinin içinde gerçekten sen oluyorsun — ve sahici olan tek ilişki, gerçek seninle kurulan ilişki.

---

Kaynak notu: Yazıdaki bilgiler Speed, Goldstein ve Goldfried’in 2018 tarihli, Clinical Psychology: Science and Practice dergisinde yayımlanan derleme makalesine dayanır (bağlantı yukarıda). Derleme bir meta-analiz değil, var olan literatürü gözden geçiren bir makaledir; aktarılan etkililik bulguları tek bir çalışmadan değil, farklı tasarımlardaki pek çok çalışmadan gelmektedir. Atılganlık güçlükleri kronikse bir uzmanla çalışmak değerli olabilir.