Beden gerçekten 'tutar mı'? Travma ve somatik bellek tartışmasına bir bakış

Son yıllarda bir cümle çok dolaşıyor: “Beden skoru tutar.” Bessel van der Kolk’un aynı adlı kitabıyla popülerleşen bu fikir, travmanın sadece kafada değil, bedende de “saklandığını” söylüyor. Pek çok insan bunu okuduğunda rahatlıyor: “demek ki yaşadığım o tarif edilmez gerginlik tek başıma hayalim değil.”

Peki bilim ne diyor? Beden gerçekten “tutar mı”?

Önce ne biliyoruz?

PTSD üzerine yapılan kapsamlı nörobiyolojik çalışmalar net olarak şunu gösteriyor: travma sonrası bedende ölçülebilir değişimler oluyor. Sherin ve Nemeroff’un 2011 tarihli geniş derlemesinde şu noktalar öne çıkıyor:

• Otonom sinir sistemi kronik olarak aşırı uyarılmış hâlde kalabiliyor: kalp hızı yükseliyor, irkilme tepkisi büyüyor, kas gerginliği artıyor.
• HPA ekseni (kortizol yanıtı) düzensizleşiyor; ilginç biçimde PTSD’lilerde beklentinin aksine düşük kortizol görülebiliyor.
• Hippokampus ve amigdala gibi bellek-duygu bölgelerinde işlevsel değişiklikler raporlanıyor.

Yani “bedeninin bir şeyleri taşıdığı” hissi havadan gelmiyor; sinir sisteminin ayar noktası değişebiliyor.

“Beden hatırlıyor” demek tam olarak ne demek?

Burada hassas bir ayrım var. Popüler dilde “beden hatırlıyor” ifadesi sık sık şu anlama çekiliyor: anılar bilinçaltında, kaslarda, organlarda depolanır. Oysa nörobilim derlemeleri daha temkinli bir tablo çiziyor:

• Anılar dokuda değil, beyin ağlarında işleniyor ve depolanıyor.
• Bedenin verdiği fiziksel tepkiler (gerilim, çarpıntı), o anıların şu anki yansımaları; “saklanmış” anılar değil.
• PTSD nörobiyolojisini özetleyen yazarlar bile, gözlenen değişikliklerin bazılarının travma sonrası kazanılmış mı, yoksa zaten var olan bir hassasiyet mi olduğunu net biçimde söyleyemediğimizi vurguluyor.

Son yıllarda BJPsych Bulletin gibi dergilerde The Body Keeps the Score’un spesifik iddialarını eleştiren incelemeler de yayımlandı: kitaptaki bazı nörobiyolojik iddiaların literatürde göründüğü kadar güçlü kanıtı yok.

Yani bedenimi dinlememeli miyim?

Tam tersi. Bedenden gelen sinyaller — sürekli yorgunluk, açıklanamayan gerginlik, uyku düzensizliği — ciddiye alınmaya değer veriler. Mesele şu: bu sinyallere “anı arayan dedektif” gibi değil, “şu an neye tepki veriyor?” diye yaklaşmak daha verimli olabilir.

Kurgusal bir örnek: diyelim ki Ece, belli ortamlarda nedensiz bir gerginlik yaşıyor. “Bedenim eski bir şeyi hatırlıyor olabilir” demek başlangıç için iyi bir hipotez. Ama “şu an hangi bağlamda bu tepki çıkıyor?” sorusu, hem araştırmalarla hem terapi pratiğiyle daha uyumlu bir soru.

Beden konuşur. Ama tuttuğu defter, kendi düşündüğümüzden biraz daha karmaşık ve biraz daha az gizemli.

---

Kaynak notu: Otonom hiperaktivite, kortizol düzensizliği ve nörobiyolojik değişikliklere ilişkin ifadeler Sherin & Nemeroff’un 2011 tarihli, Dialogues in Clinical Neuroscience’da yayımlanan derlemesine dayanır (bağlantı yukarıda). “Beden skoru tutar” eleştirilerine ilişkin atıf, BJPsych Bulletin’de yayımlanan ve kitabın iddialarını sistematik olarak değerlendiren bir incelemeye işaret eder. Bu yazı tanı koymaz; bedensel belirtiler süreklilik kazanıyorsa bir uzmana başvurmak değerlidir.